Komu służą dobre rady

Komu służą dobre rady

• Piotr Stefaniak

Za sprawą mikroprocesorów i miniaturyzacji urządzeń w ostatniej dekadzie dokonała się rewolucja w diagnostyce laboratoryjnej. W kilku wymiarach jednocześnie.
Z polskich podręczników medycznych sprzed zaledwie 5-6 lat można się dowiedzieć, że wyniki badań laboratoryjnych są pomocnym narzędziem w rozpoznawaniu choroby przez lekarza. Umiejętne korzystanie z nich pozwala na monitorowanie przebiegu oraz prognozowanie rozwoju schorzenia, a także, co niezwykle ważne, wyniki badań niejednokrotnie warunkują wybór terapii i pozwalają kontrolować jej przebieg - mówi dr Jolanta Kołodziejczyk, dyrektor działu informacji naukowej w firmie Diagnostyka z Krakowa.

Ważne wskazówki

Innym przykładem informacji służącej stawianiu diagnozy są dane o krwi lub tkankach przeznaczonych do transfuzji. Diagnostyka pomaga ustalić ich zgodność i w efekcie gwarantuje, że produkt zastosowany do transfuzji jest wolny od żółtaczki czy AIDS.
Jednak dzisiaj diagnostyka laboratoryjna służy nie tylko ustaleniu przyczyn choroby. Lekarz może obecnie polegać na inteligentnych systemach diagnostycznych, które pozwalają mu ustalić dla konkretnego przypadku dawkowanie odpowiednich leków, zwiększając tym samym skuteczność terapii.
Coraz częściej z badań laboratoryjnych korzysta się w celu wykrycia choroby w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Na przykład badanie anty-CCP jest markerem reumatoidalnego zapalania stawów. Jego obecność we krwi (powyżej górnych wartości referencyjnych) często na wiele lat wyprzedza zmiany zwyrodnieniowe stawów. Wczesne wdrożenie odpowiedniego leczenia może zapobiec rozwojowi tych zmian.
Innym przykładem jest PSA - swoisty antygen sterczowy prostaty. Jest to parametr, dzięki któremu można obserwować, co dzieje się z prostatą. Zwiększone stężenie tego parametru w surowicy krwi obserwuje się bowiem u mężczyzn, u których rozwija się rak prostaty lub łagodne formy rozrostu, ale także stany zapalne tego narządu. Dzięki prostym i nieuciążliwym badaniom stosunkowo łatwo można wychwycić niepokojące zmiany stężenia PSA we krwi, a tym samym interweniować już na bardzo wczesnych etapach rozwoju choroby.

Zrób to sam

Diagnostykę laboratoryjną używa się też już w profilaktyce. Niemal za powszechne uważa się takie badania profilaktyczne, jak: lipidogram (cholesterol całkowity, cholesterol HDL i LDL oraz triglicerydy), glukozę na czczo, ogólne badanie moczu. Ordynują je sobie często sami zainteresowani - pacjenci, ponieważ łatwiejsza jest dostępność do laboratoriów, łatwiej można wykonać badania i szybko uzyskać wyniki. Niektóre badania przeprowadzają zresztą samodzielnie, gdyż testery mają w domu.
Diagnostyka laboratoryjna stała się zatem, przynajmniej na Zachodzie, elementem utrzymywania dobrego stanu zdrowia i samopoczucia. Jednak łącznie, dzięki jej rozwojowi, znacznie się zwiększyła możliwość zwalczania większości chorób.

Pierwszy wymiar rewolucji

Mikroprocesory i nowe technologie przyczyniły się do wzrostu liczby analiz in vitro.
Niepomiernie rozszerzył się zakres badań, a to pozwala lepiej zgłębić ludzki organizm.
Obecnie dostępnych jest prawie 1000 różnorodnych testów, pomagających lekarzom w podjęciu właściwej decyzji. Dzięki rozwojowi diagnostyki znacznie zwiększyła się zatem możliwość zwalczania wielu chorób.
Ten limes dostępnych testów wkrótce zostanie przekroczony, bowiem tradycyjną cytogenetykę wspiera diagnostyka molekularna - testy molekularne i markery genetyczne.
Niektórzy prognozują, że analizy DNA w najbliższej dekadzie podwoją liczbę dostępnych testów. Nie jest to bezzasadna opinia, jeżeli się pamięta, iż przyczyną chorób u co trzeciego człowieka są wady genetyczne organizmu, a diagnostyka molekularna będzie dostarczała prognozy możliwego rozwoju choroby.
Już wykonywane niektóre testy cytologiczne, BSA czy na krew utajoną w kale w grupach "zwiększonego ryzyka", przyczyniają się do zmniejszenia śmiertelności.
- Na każdych międzynarodowych targach urządzeń do diagnostyki in vitro pokazywane są chipy testowe - mówi Józef Lucjan Jakubiec, dyrektor Izby Producentów i Dystrybutorów Diagnostyki Laboratoryjnej. - Jednak jeszcze większość krajów w klinicznej diagnostyce laboratoryjnej nie stosuje powszechnie badań DNA wyłącznie, ale jako potwierdzenie rozpoznania innych diagnoz.
Do wdrożenia diagnostyki molekularnej przygotowuje się firma Synevo. - To jednak melodia kilku jeszcze lat - przyznaje Piotr Kościelecki, dyrektor ds. sprzedaży i marketingu w Synevo.
Zbudowanie infrastruktury jest bardzo kosztowne, a zarazem muszą zaistnieć warunki do ich prowadzenia, czyli zaistnieć popyt.

Wymiar drugi

Nowoczesna diagnostyka bardzo skróciła czas otrzymania wyników i reakcji lekarza.
Na przykład badanie gruźlicy na wzmocnionych próbkach materiału genetycznego skraca czas wydania orzeczenia lekarskiego z 20 dni do kilku godzin.
Istnieją sytuacje, gdy wyniki testów muszą być dostępne w ciągu kilku minut.
Dotyczy to pacjentów trafiających na oddziały intensywnej terapii z podejrzeniem zawału serca, urazami; osób, które utraciły przytomność na skutek zatrucia lub dostały ataku z niewiadomych przyczyn.
Również w takich przypadkach diagnostyka in vitro może dać niezwłocznie i pewną odpowiedź.
Z pomocą przychodzą urządzenia o zredukowanych wymiarach, często przenośne, które są w stanie w ciągu paru minut wyjaśnić wszelkie wątpliwości. Np. dzięki prostym testom można postawić diagnozę różnicową ataku serca. Wykonując inny test można stwierdzić, czy pacjent zażywał narkotyki i jakiego rodzaju.

Wymiar trzeci

Nieocenionym skutkiem rozwoju technologicznego w diagnostyce jest wzrost jakości badań laboratoryjnych. W tym przypadku przez jakość rozumie się osiągnięcie takich wyników analitycznych, które "w bardzo dużym stopniu" odzwierciedlają rzeczywisty stan pacjenta.
- Przede wszystkim znacznie poprawiła się jakość fazy analitycznej wykonania badania - uważa Jolanta Kołodziejczyk. - Sprzęt i odczynniki wykorzystywane w laboratorium są na tyle precyzyjne i powtarzalne, że w dużym stopniu ograniczyły błędy spowodowane przez ludzi.
Nieco innego zdania jest Piotr Kościelecki: - Etap analityczny, ze względu na liczne procedury kontrolne urządzeń diagnostycznych, jest najlepiej dozorowany, a jego udział w popełnieniu błędu oceniany jest na 13-32%.
Według Kościeleckiego, większe "rezerwy" poprawy jakości tkwią na etapie przedanalitycznym, będącym źródłem od 46 do 68% wszystkich błędów w badaniach laboratoryjnych.
- Dla ich uniknięcia niezbędny jest nadzór nad przygotowaniem pacjenta do badania, transportem i postępowaniem z próbką - stwierdza Piotr Kościelecki.
Według danych prof. Janusza Morkowskiego, wykładowcy Polskiego Centrum Badań i Certyfikacji, w trakcie dobrowolnego monitoringu błędów procesu diagnostycznego, jakim poddało się w 2004 roku 16 laboratoriów, na 5 mln badań stwierdzono 16 tys.
niezgodności lub błędów. Około 2 tys. błędnych wyników mogło potencjalnie zagrażać życiu pacjenta.
Pewną gwarancją dla jednostek ochrony zdrowia, korzystających z zewnętrznych usług laboratoriów diagnostycznych, jest ustalenie, czy mają one odpowiednie certyfikacji ISO, a przede wszystkim - akredytację.

Mądrej głowie...

Jeżeli jest tak dobrze z diagnostyką laboratoryjną, to dlaczego w Polsce jest tak wiele złych wskaźników umieralności na różne choroby? Dr Jolanta Kołodziejczyk podkreśla, że diagnostyka laboratoryjna jest tym dla lekarza i nowoczesnej medycyny, czym światły doradca dla mądrego władcy. Wsłuchuje się on i korzysta z podpowiedzi doradcy, by ocenić stan państwa i dopiero wtedy podejmuje decyzje. Wiemy jednak, że mniej światli władcy źle rozumieją intencje doradców - wtedy albo ich przeganiają, albo podejmują błędne decyzje.
Niestety, niektórzy lekarze także postępują samowolnie, samolubnie lub rutynowo.
Gorzej, gdy w pewnych przypadkach świadomie nie zlecają badań.

Tak bezpieczniej

Certyfikacja jakości według norm ISO poświadcza fakt, że w laboratorium wdrożony został system zarządzania jakością zgodny z deklarowaną normą.
Chodzi o normy:

• IEC 17025 - określające kompetencje laboratoriów badawczych i wzorcujących;
• ISO/IEC 15189 - dotyczy laboratoriów diagnostyki medycznej.

Akredytacja potwierdza jakość usług, gdyż spełnia szereg kryteriów określonych przez Stowarzyszenie Akredytacja Europejska, takich jak: kompetencje techniczne, wdrożenie określonego systemu ISO, niezależność od zleceniodawców, posiadanie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej.